Badanie WES (Whole Exome Sequencing) w diagnostyce prenatalnej to jedno z najbardziej zaawansowanych badań genetycznych, jakie możemy dziś wykonać u płodu. Analizuje ono cały egzom, czyli wszystkie części genów kodujące białka — a właśnie tam znajduje się większość znanych mutacji powodujących choroby.
Co dokładnie bada WES?
WES sprawdza sekwencję ok. 20 000 genów, koncentrując się na ich częściach kodujących (eksony).
To pozwala wykryć:
- choroby jednogenowe
- rzadkie zespoły genetyczne
- mutacje, których nie widać w klasycznym kariotypie ani mikromacierzy (aCGH)
Kiedy WES ma sens w diagnostyce prenatalnej?
Najczęstsze wskazania:
1. Nieprawidłowości w USG płodu
Zwłaszcza gdy są:
• mnogie wady wrodzone
• wady ośrodkowego układu nerwowego
• wady serca
• skrócenie lub deformacje kości
• uogólniony obrzęk płodu
• ciężkie, „nietypowe” obrazy, które nie pasują do znanych trisomii
Jeśli kariotyp i mikromacierz są prawidłowe, a obraz USG jest niepokojący — WES jest kolejnym krokiem.
2. Podejrzenie choroby monogenowej
Gdy obraz sugeruje konkretną grupę chorób, np.:
• dysplazje kostne
• zespoły metaboliczne
• choroby nerwowo-mięśniowe
• niektóre zespoły genetyczne bez charakterystycznego kariotypu
3. Obciążony wywiad rodzinny
Np.:
• wcześniejsze dziecko z niewyjaśnioną chorobą genetyczną
• powtarzające się zgony noworodków
• znana mutacja w rodzinie, ale obraz kliniczny jest szeroki
Z jakiego materiału robi się WES prenatalny?
Najczęściej z:
• płynu owodniowego (amniopunkcja)
• kosmówki (biopsja trofoblastu)
Standardem jest dziś WES trio, czyli badanie:
• płodu
• matki
• ojca
To ogromnie ułatwia interpretację (wiemy, czy mutacja jest nowa – de novo, czy odziedziczona).
Co WES może wykryć?
WES dobrze wykrywa:
- mutacje punktowe
- małe insercje/delecje
- wiele znanych mutacji powodujących ciężkie choroby genetyczne
Ale nie jest idealne do wykrywania:
- dużych aberracji chromosomowych (od tego jest kariotyp / aCGH)
- niektórych zmian strukturalnych
- wszystkich mutacji w regionach niekodujących
Czyli: to badanie uzupełniające, a nie zastępujące klasycznej diagnostyki cytogenetycznej.
Czas oczekiwania na wynik
Zwykle:
2–4 tygodnie, w trybie pilnym czasem szybciej (tzw. rapid WES).
W diagnostyce prenatalnej czas jest kluczowy, więc ważna jest współpraca z laboratorium mającym doświadczenie w analizie prenatalnej.
O czym trzeba koniecznie pamiętać?
1. Nie każdy wynik jest jednoznaczny
Często pojawiają się warianty VUS (variant of uncertain significance) — zmiany, których znaczenia jeszcze nie znamy.
2. Możliwe wyniki „przypadkowe”
Można wykryć mutacje niezwiązane z wadą płodu, np. predyspozycje do chorób u rodziców.
3. Konieczna konsultacja genetyczna
| Badanie | Co wykrywa najlepiej |
| Kariotyp | duże aberracje chromosomowe (trisomie, translokacje) |
| Mikromacierz (aCGH) | mikrodelecje i mikroduplikacje |
| WES | choroby jednogenowe i rzadkie zespoły genetyczne |